|
Verlag Traugott Bautz
|
![]() |
|
|
||||
|
|
||||
|
|
||||
|
|
CYRILL von Alexandrien, Patriarch, Kirchenlehrer, Heiliger, * in Ägypten als Neffe des 385 zum Bischof von Alexandrien erhobenen Theophilus, † 27.6. 444. - Theophilus starb am 15.10. 412, und schon am 17.10. wurde C. zum Patriarchen gewählt. In der Kirchen- und Dogmengeschichte ist er vor allem durch den nestorianischen Streit bekannt. Es war ein Ringen zwischen C. und dem Patriarchen Nestorius von Konstantinopel und der hinter ihm stehenden antiochenischen Schule. Nestorius widersprach im Lauf des Jahres 428 in seinen Predigten der schon um 360 weit verbreiteten Bezeichnung der Maria als »theotókos« = »Gottesgebärerin« und erklärte, man solle vielmehr »christotókos« sagen, weil das Wort »Christós« sowohl den göttlichen Logos als auch den von dem Logos angenommenen Menschen bezeichne. C. entwickelte in seinem Osterfestbrief und in einem ausführlichen Schreiben an die ägyptischen Mönche die Lehre von dem einen Christus, der wahrer Gott und wahrer Mensch sei und dessen Einheit der Person die Berechtigung des Titels »theotókos« verbürge. Ein weiterer Briefwechsel zwischen Nestorius und C. veranlaßte beide, sich an den Papst Coelestin I. mit der Bitte um eine Entscheidung zu wenden. Im August 430 entschied eine Synode in Rom gegen Nestorius und drohte ihm die Ausschließung aus der Kirchengemeinschaft an, falls er seine Irrlehre nicht widerrufe, und beauftragte C., im Namen des Papstes das Anathem über Nestorius auszusprechen. C. hielt im November 430 in Alexandrien eine Synode ab, die ein Ultimatum an Nestorius formulierte und in 12 Anathematismen die Irrtümer zusammenfaßte, die er abschwören müsse. Auf Betreiben des Nestorius berief Kaiser Theodosius II. ein allgemeines Konzil auf das Pfingstfest 431 nach Ephesus. Den Vorsitz dieser 3. ökumenischen Synode führte C. Schon in der 1. Sitzung am 22.6. 431 erklärten die Bischöfe Nestorius wegen »gottloser« Lehren für abgesetzt und aus dem Klerus ausgeschlossen. Die erst nach dem 22. 6. in Ephesus eingetroffenen Bischöfe der antiochenischen Kirchenprovinz hielten am Tag ihrer Ankunft, am 27.6. 431, unter Vorsitz des Johannes von Antiochien ein Conciliabulum ab, das über C. und Erzbischof Memnon von Ephesus das Absetzungsurteil aussprach. Der Kaiser bestätigte die Beschlüsse beider Synoden: C. und Memnon sowie Nestorius wurden verhaftet und eingekerkert. Durch uns unbekannte Anlässe trat in der Stimmung des Hofes eine Wandlung ein. Theodosius II. nahm Partei für die Orthodoxen: C. und Memnon wurden aus der Haft entlassen, Nestorius aber in ein Kloster in Antiochien verwiesen und Maximianus ein Gesinnungsgenosse C.s, auf den Patriarchenstuhl in Konstantinopel erhoben. Die Spaltung unter den Bischöfen dauerte fort. Papst und Kaiser versuchten vergeblich, zwischen C. und den Antiochenern zu vermitteln. Durch Briefwechsel zwischen C. und Johannes von Antiochien kamen sie sich näher. Johannes von Antiochien sandte den greisen Bischof Paulus von Emesa mit einem vielleicht von Theodoret von Cyrus verfaßten Unionssymbol 433 als Friedensunterhändler nach Alexandrien. C. erklärte sich bereit, das Symbol zu unterschreiben, falls man an der Absetzung des Nestorius und der Verurteilung seiner Lehre festhalte, womit die Antiochener einverstanden waren. So endete das Schisma. Nestorius wurde vom Kaiser 435 nach Ägypten verbannt, wo er erst 16 Jahre später im Elend gestorben ist. C. mußte bis zu seinem Tod seine christologische Lehre und das Unionssymbol von 433 gegen zahlreiche Angriffe und Mißdeutungen verteidigen. - C. wird als Heiliger verehrt und ist seit 1882 in der Lateinischen Kirche auch Kirchenlehrer. Sein Fest ist in der Lateinischen Kirche der 9. Februar, in den Ostkirchen der 9. September.
Werke: Opera, hrsg. v. Johannes Aubertus, 6 Bde., Paris 1638 = MPG 68-77 (um zahlr. u. z. Tl. bedeutsame Zugaben bereichert), ebd. 1859. - Opera, hrsg. v. Philipp Edward Pusey, 7 Bde., Oxford 1868-77. - Ausgew. Schrr. (dt.), übers. v. Otto Bardenhewer, in: BKV2 II/12, 1935. - Commentarii in Lucam. Text v. Jean-Baptiste Chabot, Übers. v. R. M. Tonnean. CSCO 70, Leipzig 1912; CSCO 140, Louvain 1953. - Deux dialogues christologiques. Introduction, texte critique, traduction et notes par G. M. Durand (Sources chrétiennes 97), Paris 1964.
Lit.: Joseph Kopallik, C. v. A. Eine Biogr., nach den Qu. bearb., 1881; - Schäfer, Die Christologie des hl. C. v. A. in der röm. Kirche (432-534), in: ThQ 77, 1895, 421 ff.; - Anton Rehrmann, Die Christologie des hl. C. v. A. systemat. dargest., 1902; - Eduard Weigl, Die Heilslehre des hl. C. v. A., 1905; -Ders., Christologie v. Tode des Athanasius bis z. Ausbruch des Nestorian. Streites, 1925; - Adolf Struckmann, Die Eucharistielehre des hl. C. v. A., 1910; - F. Nau, St. C. et Nestorius, in: Revue de l'Orient Chrétien 15, 1910, 365 ff.; 16, 1911, 1 ff.; - Adolf Rücken, Die Lukas-Homilien des hl. C. v. A. Ein Btr. z. Gesch. der Exegese (Diss. Breslau), 1911; - Martin Jugie, La terminologie de St. C. d'A., in: EO 15, 1912, 12 ff.; - Ders., Nestorius et la controverse nestorienne, Paris 1912, 174 ff.; - Adolf Eberle, Die Mariologie des Hl. C. v. A. (Diss. Freiburg i. Br. 1919), 1921; - Johann Nepomuk Hebensperger, Die Denkwelt des hl. C. v. A. Eine Analyse ihres philos. Ertrags (Diss. München 1923), Augsburg 1927; - Eduard Schwartz, C. u. der Mönch Viktor, in: SAW 208, 1928, Abh. 4; - Joseph Lebon, Autour de la définition de foi du Concile d'Ephèse, in: EThLov 8, 1931, 393 ff.; - F. Dvornik, C. u. Methodius, in: Menschen, die Gesch. machten. 4000 J. Weltgesch. in Zeit- u. Lb. Hrsg. v. Peter Richard Rohden u. Georg Ostrogorsky, I, 19322, 331 ff.; - A. Deneffe, Dogmat. Wert der Anathematismen C.s, in: Scholastik 8, 1933, 64 ff. 203 ff.; - Ch. Diehl, L'Egypte chrétienne et byzantine, in: Gabriel Albert Auguste Hanotaux, Histoire de la Nation égyptienne III, Paris 1933, 399 ff.; - Paul Galtier, Les anathématismes de St. C. et le Concile de Chalcédoine, in: RSR 13, 1933, 45 ff.; - Ders., Le Saint Esprit en nnus d'après les Pères grecs, Rom 1946, 217 ff.; - Ders., S. C. d'A. et S. Léon le Grand à Chalcédoine, in: Das Konzil v. Chalkedon. Gesch. u. Gegenw. Hrsg. v. Alois Grillmeier u. Heinrich Bacht, I, 1951, 344 ff.; - Ders., L'»Unio secundum Hypostasim« chez S. C. in: Gr 33, 1952, 351 ff.; - Ders., S. C. et Apollinaire, ebd. 37, 1936, 584 ff.; - B. Wolf, Commentationes in s. C. de Spiritu Sancto doctrinam, Rom 1934; - Ignaz Rucker, Das Dogma v. der Persönlichkeit Christi u. das Problem der Häresie, 1934; - Ders., C. u. Nestorius im Lichte der Ephesus-Enzyklika, 1934; - A. Vaccari, La grecità di s. C. d'A., in: Studi in onore di P. Ubaldi, Mailand 1937, 27 ff.; - L. Janssens, Notre filiation divine d'après s. C. d'A., Lonvain 1938; - A.-M. Dubarle, L'ignorance du Christ dans s. C. d'A., in: EThLov 16, 1939, 111 ff.; - S. Stenger, C. v. A. über den Hl. Geist, in: BM 21, 1939, 159 ff.; - F.-M. Abel, Parallélisme exégétique entre S. Jérôme et S. C. d'A., in: Vivre et Penser 1, 1941, 94 ff. 212 ff.; - Georg Graf, Gesch. der christl. arab. Lit. I, Rom 1944, 358 ff.; - Hubert du Mannir de Juaye, Dogme et spiritualité chez S. C. d'A., Paris 1944; - Ders., Le quinzième centenaire du concile de Chalcédoine, in: NRTh 73, 1951, 785 ff.; - O. Z. Hopfner - Georges Jouassard, L'artivitd litt6raire de S. C. d'A. jusqu'ä 428, in: Mélanges E. Podechand, Lyon 1945, 159 ff.; - M. Richard, Les traités de C. d'A. contre Dindore et Théodore, in: Mélanges Félix Grat I, Paris 1946, 90 ff.; - Dominic J. Unger, Christ Jesus the Secure Foundation, according to St. C. of A., in: FrSt 7, 1947; - Kyrillians. Etudes variées à l'occasion du XVe centenaire de St. d'A. (10 biogr. u. dogmengeschichtl. Btrr.), Kairo 1947; - J. Sagues, El Espiritu Santo en la sanctificatión del hombre segun la dortrina de S. C. A., Madrid 1947; - Marcel Simon, Verus Israël. Etude sur les relations entre chrétiens et juifs dans l'Empire romain, 135-425, Paris 1948; - A. Hulsbosch, De hypostat. Vereeniging volg. den hl. C. v. A., in: StC 24, 1949, 65 ff.; - N. M. Haning, The Chararter and Range of Influence of St. C. of A. on Latin Theology (430-1260), in: MS 12, 1950, 1 ff.; - Noël Charlier, Le »Thesaurus de Trinitate« de S. C. d'A. Question de critique littéraire, Louvain 1950; - Ders., La doctrine sur le Saint-Esprit dans le »Thesaurus« de s. C. d'A. in: Studia patristica 2, 1957, 187 ff.; - Jacques Liébaert, La doctrine christologique de St. C. d'A. avant la querelle nestorienne, Lille 1951; - Ders., S. C. d'A. et la culture antique, in: MSR 12, 1955, 5 ff.; - Ders., L'évolution de la christologie de s. C. d'A. à partir de la controverse nestorienne. La lettre pascale XVII et la lettre aux moines Nestorianer (428-429), ebd. 27, 1970, 27 ff.; - I. Ortiz de Urbina, Die Marienkunde in der Patristik des Ostens, in: Kath. Marienkunde, hrsg. v. Paul Sträter, I, 1952, 85 ff.; - R. Rémendon, L'Egypte et la suprême résistance au christianisme (V-VII siècles), in: Didaskaleion 51, Turin 1952, 116 ff.; - Edward Rochie Hardy, Christian Egypt: Church and People. Christianity and nationalism in the Patriarchate of Alexandria, New York 1952; - Alexander Kerrigan, St. C. of A., interpreten of the Old Testament, Rom 1952; - Ders., The objects of the literal and spiritual senses of the New Testament according in St. C. of A., in: Studia patristice 1, 1957, 354 ff.; - Hermann M. Diepen, Les Trois Chapitres au Concile de Chalcédoine. Une étude de la christologie de l'Anatolie ancienne, Oosterhont (Pays-Bas) 1953; - Ders., Aux origines de l'anthropologie de S. C. d'A. (mit Ausz. in Griech. u. Übers.), Brügge 1957, 354 ff.; - Ders., Douze Dialogues de Christologie Ancienne, Rom 1960; - Georges Jouassard, Une institution fondamentale de s. C. d'A. en christologie dans les premières années de son épiscopat, in: REByz 11, 1953, 175 ff.; - Ders., Un problème d'anthropologie et de christologie chez s. C. d'A. in RSR 43, 1955, 361 ff.; - Ders., S. C. d'A. et le schéma de l'Incarnation verbe-chair, ebd. 44, 1956, 234 ff.; - Ders., »Impassibilité« du logos et »impassibilité« de l'âme humaine chez s. C. d'A., ebd. 45, 1957, 209 ff.; - Robert Hespel, Le florilège cyrilienne réfuté par Sévère d'Antioche. Etude et édition critique, Louvain 1955; - Bernand Fraignean-Julien, L'inhabitation de la Sainte Trinité dans l'âme selon s. C. d'A., in: RSR 30, 1956, iSS ff.; - Friedrich Hauß, Väter der Christenheit 1, 1956, 56 f.; - S. Trooster, De Heilige Geest en de menswording biJ C. van A., in: Bijdragen uitgegeven door de Philos. en Theol. Fakulteiten der Nord- en Zuid-Nederlandsche Jezuieten 18, Maastricht 1957, 375 ff.; - Walter John Burghardt, The Image of God in Man, according to C. of A. (Diss. Catholic University of America), Washington 1957; - Hugo Rahner, Österl. Frühlingslyrik bei K. v. A., in: Paschatis solemnia. Stud. z. Osterfeier u. Osterfrömmigkeit. Josef Andreas Jungmann v. Schülern u. Freunden dargebr. Hrsg. v. Balthasar Fischer u. Johannes Wagner, 1959, 68 ff.; - Augustin Dupré la Tour, La Doxa du Christ dans les oeuvres exégétiques di s. C. d'A., in: RSR 48, 1960, 521 ff.; 49, 1961, 68 ff.; - Bibliotheca Sanctorum III, Rom 1963, 1308 ff.; - Oliva Blanchette, S. C. of A.'s idea of the redemption, in: Sciences ecclésiastiques. Revue philosophique et théologique 16, Montreal (Kanada) 1964, 455 ff.; - Hubert Pauels, Der Gottesbegriff in der Spannung v. Einheit u. Vielheit bei C. v. A. (Diss. Köln), 1964; - Eine Antilogie des Eutherios v. Tyana, hrsg. v. Martin Tetz (Patrist. Texte u. Stud. 1), 1964; - Joseph Sauer, Die Exegese des C. v. A. nach seinem Komm. z. Joh-Ev. Mit Berücks. der Beziehungen zu Origenes u. Athanasios (Diss. Freiburg i. Br.), 1965; - Robert L. Wilken, Exegesis and the history of theology: Reflections on the Adam-Christ typologie in C. of A., in: ChH 35, 1966, 139 ff.; - Ders., Judaism and the early Christian mind. A study of C. of A.'s exegesis and theology, New Haven (Connecticut) 1971 (Rez. v. Massey M. Shepherd jr., in: ChH 41, 1972, 113); - Ewald Nacke, Das Zeugnis der Väter in der theol. Beweisführung C.s v. A. nach seinen Briefen u. antinestorian. Schrr. (Diss. Münster), 1967; - Bernd Manuel Weischer, Die christolog. Terminologie des C. v. A. im Äthiop., in: Der Orient in der Forsch. Festschr. f. Otto Spies. Hrsg. v. Wilhelm Hoenerbach, 1967, 733 ff.; - Ders., Der Dialog »Daß Christus Einer ist« des C. v. A., in: OrChr Ser. 4, 15, 1967, 130 ff.; 16, 1968, 92 ff.; - Ders., Der Prosphoneticus »De recta in Dominum nostrum Jesum Christum fide ad religiosissimum imperatorem Theodisium« des C. A. in der äthiop. Fassung u. die Grundlegung der äthiop. Christologie (Diss. Freiburg i. Br.), 1969; - Kl. Pauly III, 1969, 411 f.; - R. Y. Ebied, An unknown letter of C. of A. in Syriac, in: JThS 22, 1971, 420 ff.; - Bardenhewer IV, 23 ff.; - Beck 284 ff. u. ö.; - Altaner7 283 ff.; - RAC III, 499 ff.; - VSB II, 200 ff.; - DSp II, 2672 ff.; - LM I, 1224 ff.; - DThC III, 2476 ff.; - DHGE XIII, 1169 ff.; - EC III, 1715 ff.; - LThK VI, 706 ff.; - RE IV, 377 ff.; XXIII, 336; - RGG I, 1894 f.; - ODCC2 369 f.; - NCE IV, 571 ff.
Friedrich Wilhelm Bautz
Literaturergänzung:
1986
Thomas M. Izbicki, Petrus de Monte and C. of A., in: AHC 18.1986, S. 293-300;-
1988
Jean N. Guinot, L'exégèse du bouc émissaire chez Cyrille d'Alexandrie et Théodoret de Cyr, in: Augustinianum 28.1988, S. 603-63; -
1989
Bernard Meunier, C. d'A. au Concile de Florence, in: AHC 21.1989, S. 147-174; -
1994
Marie-Odile Boulnois, Le paradoxe trinitaire chez C. d'A. Herméneutique, analyses philosophiques et argumentation théologiques. Paris 1994; -
1999
Susan Wessel, Nestorius, Mary and controversy, in Cyril of Alexandria's "Homily" IV. (De Maria Deipara in Nestorium, CPG 5248), in: AHC 31.1999, S. 1-49; - Victor Ghica, Speculazioni numeriche in un'omelia copta dello Ps. C. di A., "In Apocalypsim 7-12" (Cod. M591), in: Atti del 07 Simposio di Efeso su S. Giovanni Apostolo. Roma 1999, S. 259-276; -
2000
Pietro Rosa, C.A. su Isaia 6. Tra cristologia e antigiudaismo, in: ASR 5.2000, S. 207-214; -
2002
Marie-Odile Boulnois, La résurrection des corps selon Cyrille d'Alexandrie. Une critique de la doctrine origénienne?, in: Adamantius 8.2002, S. 83-113; -
2004
Daniel A. Keating, The appropriation of divine life in Cyril of Alexandria. Oxford 2004; - Susan Wessel, C. of A. and the nestorian controversy. The making of a saint and of a heretic. Oxford 2004; - Karl Pinggéra, Heilsverwirklichung in eschatologischer Spannung. Zu Cyrill von Alexandrien, Responsiones ad Tiberium 12, in: Peter Gemeinhardt/Uwe Kühneweg (Hrsg.), Patristica et Oecumenica. Festschrift für Wolfgang A. Bienert zum 65. Geburtstag (Marburger Theologische Studien 85), Marburg 2004, 51-64; -
2005
Sebastian Schurig, D. Theol. d. Kreuzes beim frühen C.v.A. Tübingen 2005; - Torsten Krannich, C.v.A. u.d. Unionsformel von 433 n.Chr., in: ZAC 9.2005, S. 566-583; -
2006
Geoffrey D. Dunn, Augustine, C. of A., and the Pelagian controversy, in: AuSt 37.2006, S. 63-88; -
2007
Donald Fairbairn, Patristic soteriology. Three trajectories, in: JETS 50.2007, S. 289-310; - Daniel A. Keating, "Pues el Espíritu no había sido dado aún". Jn 7,39 en Teodoro de Mopsuestia, Agustín y Cirilo de Alejandría, in: Augustinus 52.2007, S. 113-119; -
2008
Antonia B. Atanassova, Did C. of A. invent mariology?, in: Origins of the cult of the Virgin Mary. London [u.a.] 2008, S. 105-125; - Marie-Odile Boulnois, L'élection d'Israel et la grace offerte à tous. L'exégése de Romains 9-11 selon C. d'A., in: Adamantius 14.2008, S. 267-286;- Daniel King, The syriac versions of the writings of C. of A. Lovanii 2008; - Marie-Odile Boulnois, Genèse 2-3: mythe ou vérité? Un sujet de polémique entre paiens et chrétiens dans le "Contre Julien" de C. d'A., in: RevÉAugPatr 54.2008, S. 111-133; - Christoph Riedweg, Das Verbot, vom Baum d. Erkenntnis von Gut und Böse zu essen (Gen 2,17): Zeichen e. missgünstigen Gottes? Kaiser Julian u. Kyrill von A., in: Beyond Eden. Tübingen 2008, S. 187-208; -
2009
Hans van Loon, The dyophysite christology of C. of A. Leiden 2009.
Letzte Änderung: 04.12.2009