Verlag Traugott Bautz
www.bautz.de/bbkl
Zur Hauptseite
Bestellmöglichkeiten
Abkürzungsverzeichnis
Bibliographische Angaben für das Zitieren
Suche in den Texten des BBKL
Infobriefe des aktuellen Jahres

NEU: Unser E-News Service
Wir informieren Sie vierzehntägig über Neuigkeiten und Änderungen per E-Mail.

Helfen Sie uns, das BBKL aktuell zu halten!



Band III (1992) Spalten 492-496 Autor: Hans-Josef Olszewsky

JOHANNES DE MURIS, Mathematiker, Astronom und Musiktheoretiker, * um 1290 im Gebiet der Diözese Lisieux, † zwischen 1351 und 1368. - Die in Frankreich gebräuchliche Schreibform des Namens als Jean oder Jehan de Murs oder Meurs ist urkundlich nirgends bezeugt. - J. war ein umfassend gebildeter Wissenschaftler, dessen Schaffen in verschiedenen Disziplinen von nachhaltiger Bedeutung war. So sind Beziehungen zu den zeitgenössischen Wissenschaftlern Philipp de Vitry (Musiktheoretiker) und Leo Hebraeus (Mathematiker) und zu Pierre Roger, dem späteren Papst Clemens VI., der ihn zu einer von ihm geplanten Kalenderreform heranzog, bekannt. Die erste von J. stammende Schrift, die sich erhalten hat, ist eine astronomische Arbeit über die Planetenbewegung und wurde im Jahre 1318 in Evreux im Départment Eure verfaßt. Von diesem Jahr ausgehend hat Heinrich Besseler die Zeit um 1290 als Zeitpunkt der Geburt J.s bestimmt. Da dieser sich aber in diesem Traktat als Student bezeichnet, ist mit Lawrence Gushee die Zeit der Geburt eher zehn Jahre später anzusetzen. Im darauffolgenden Jahr entstand die musiktheoretische Abhandlung »Ars novae musicae«, vermutlich in Paris. Im Jahre 1321 schrieb J. drei weitere astronomische Traktate. Ungefähr zur gleichen Zeit erwarb er den akademischen Grad eines Magister artium. Für den 26. Juni dieses Jahres ist ein Aufenthalt in Bernay, zwischen Lisieux und Evreux gelegen, bezeugt. Zwei Jahre später veranstaltete er eine Ausgabe der »Musica speculativa« des Boethius, der ein Jahr später dessen Arithmetik folgte. Beide Werke bildeten durch viele Jahrhunderte hindurch die Grundlage für den Unterricht der entsprechenden Fächer des Quadriviums. Astronomische Berechnungen aus den Jahren 1326 und 1327 weisen auf einen Aufenthalt J.s im Kloster Fontevrault, im Départment Maine et Loire gelegen, hin. Mit einem Erlaß vom 29.11. 1329 gewährte ihm Papst Johannes XXII. ein Benefizium an der Abtei Le Bec-Hellouin im Bereich der Diözese Rouen, das Weltpriestern vorbehalten war. In den Jahren 1336 und 1337 war J. wieder in Paris, wo er sich, vermutlich zu Studienzwecken, an der Sorbonne aufgehalten hatte. Von 1338-1342 gehörte er als Kleriker zum Haushalt Philipps von Evreux, des Königs von Navarra. Während dieser Zeit, in den Jahren 1339 und 1341, verfaßte er zwei weitere astronomische Schriften. Seit dem Jahre 1342 hatte J. ein Kanonikat in Mezières-en-Brenne im Départment Indre inne. Als sein eigentliches Hauptwerk betrachtete er die Schrift »Quadripartitum opus numerorum«, die am 13.11. 1343 vollendet wurde. Im Jahre 1344 wurde er von Papst Clemens VI. nach Avignon eingeladen, um an einer geplanten, dann aber doch nicht durchgeführten Kalenderreform mitzuwirken. Ein Jahr später überreichte er seinen Reformvorschlag, den er gemeinsam mit Firminus de Bellavalle erarbeitet hatte, zusammen mit einem Widmungsschreiben dem Papst. Als Spätwerke gelten ein mathematischer Traktat, der Philipp von Vitry gewidmet ist und nach dessen Ernennung zum Bischof von Meaux am 3.1. 1351 entstanden sein muß und der gleichfalls undatierte »Libellus cantus mensurabilis«. Die früher J. zugeschriebenen Werke »Speculum musicae« und »Summa musicae« hat die musikwissenschaftliche Forschung als Schriften anderer Provenienz identifiziert. Dagegen dürfte er der Komponist einer dem Papst Johannes XXII. gewidmeten Doppelmotette gewesen sein. Wann J. gestorben ist, ist unbekannt. Der Karmeliter Jean de Venette nennt ihn in seiner zwischen 1340 und 1368 geschriebenen Chronik gegen Ende des Manuskripts als längst verstorben. - Die Bedeutung J.s liegt vor allem in der Verbindung der Wissenschaften des Quadriviums. Grundlage des Zusammenhangs bildete für ihn das Wesen der Zahl. Damit steht er in einer dem Mittelalter eigenen Tradition des Denkens vom Prinzip der Einheit. Seine Art der Darstellung erweist ihn gleichzeitig als einen Wegbereiter der systematischen Naturforschung. Auch für die Musiktheorie seiner Zeit, der Entwicklung der Ars nova, waren seine Schriften von zentraler Bedeutung.

Werke: De introitu solis in ariete, 1318; Ars novae musicae, 1319; Tabula tabularum et Canones tabulae tabularum, 1321; Tractatus canonum tabulae minutiarum, 1321; Musica speculativa secundum Boethium, 1323 (ausführl. Fassung; eine Kurzfassung dieser Schrift vermutl. aus dems. Jahr); Bearb. von Boethius, Artihmetica, o. J.; Fractiones Magistri J. de M., 1324; Quaestiones super partes musicae (= Accidentia musice magistri J. de M. in Musica speculativa practica), o. J.; Canones de eclipsi lunae, 1339; Pronosticatio super conjunctionem Saturni, Jovis et Martis, 1341; Opus quadripartitum numerorum sive de mensurandi ratione, 1343; Epistola super reformacione antiqui Kalendarii, 1345; Libellus de correctione numeri aurei, 1345; Epistola magistri J. de M. ad Clementem sextum, o. J. (vor 1352); Epistola J. de M. ad Philippum de Vitriaco episcopum Meldensem, o. J. (nach 1351); Libellus cantus mensurabilis, o. J. - Komposition: Motette »Per grama protho paret« (vor 1334, Autorschaft zweifelhaft). - Druckausgaben: 1. Frühe Drucke: Musica manuscripta et composita, 1496 (Teile der Musica speculativa); Epytoma J. de M. in Musicam, 1508; - Boethius, Arithmetica, zahlr. Drucke, die letzten 1515 und 1538. 2. Neuere Drucke: Summa musicae, in: Martin Gerbert, Scriptores ecclesiastici de musica sacra III, 1784, 189-248 (Reprint, 1963); Musica speculativa, kurze Fassung, ebd., 249-255; Musica speculativa, ausführl. Fassung, ebd., 255-283; De numeris, qui musicas retinet consonantias, secundum Ptolemaeum, ebd., 284-286; Tractatus de proportionibus, ebd., 286-291; Musica practica, ebd., 292-301; Quaestiones super partes musicae, ebd., 301-306; De discantu, ebd., 306-308; De tonis, ebd., 308-312; De proportionibus, ebd., 312-315; Libellus cantus mensurabilis, in: Edmond de Coussemaker, Scriptores de musica medii aevi, Nova series III, 1864, 46-58; Ars contrapuncti, ebd., 59-68; Ars discantus, ebd., 68-113; Teile aus Ars novae musicae in: O. Strunk, Source Readings in Music History, 1950, 172-179 (in engl. Übers.); Notitia artis musicae et compendium musicae practicae, in: Ulrich Michels (Hrsg.), Corpus sriptorum de musica XVII, 1972.

Lit.: M. Mersenne, Harmonicorum libri XII, 1648, 8; - Johann Albert Fabricius, Bibliotheca latina mediae et infimae aetatis IV, 1735, 309; - Th. Tanner, Bibliotheca Britannico-Hibernica, 1748, 537; - J. J. Rousseau, Dictionnaire de musique, 1767; - Ch. Burney, A General History of Music II, 1782, Kap. III; - J. N. Forkel, Gesch. der Musik II, 1801, 425-434; - R. G. Kiesewetter, Gesch. der ... Musik, 1834, Kap. V; - H. Géraud, Chronique latine de Guillaume de Nangis II, 1843, 181; - Edmond de Coussemaker, Histoire de l'Harmonie au moyen âge, 1852; - Ders., Les harmonistes du XIVe siècle, 1869; - Ders., Scriptores de musica medii aevi II, 1867, XII-XXII; - A. de Lafage, Essais de diphthérographie musicale, 1862; - F. J. Fétis, Biographie universelle de musiciens VI, 18642, 265-268; - Theodor Nisard, J. de M., 1866; - F. Trépier, J. de M. ou un Savoyard méconnu au XIVe siècle, in: Mémoires del'Academie de Savois, 2. série XII, 1872, 81-103; - F. Kaltenbrunner, Die Vorgesch. der Gregorianischen Kalenderreform, in: SAW LXXXII, 1876, 289-414; - A. Favaro, Intorno alla vita e alle opere di Prosdocimo de'Beldemandi, matematico padovano del secolo XV, in: Bulletino di Bibliografia e di Storia delle Scienze matematiche e fisiche XII, 1879, 1-74, 115-251; - R. Hirschfeld, J. de M., seine Werke und seine Bedeutung als Vertreter des Classischen in der Tonkunst, 1884; - A. Nagl, Das Quadripartitum des J. de M. und das prakt. Rechnen im 14. Jh., in: Abhh. zur Gesch. der mathem. Wissenschaften, 1890; - H. Denifle/E. Chatelain, Chartularium Universitatis Parisiensis II, 1891, 640; III, 1894, 4, 6; - Hugo Riemann, Gesch. der Musiktheorie im IX.-XIX. Jh., 1898; - E. Déprez, Une tentative de reforme du calendrier sous Clément VI., J. de M. et la chronique de Jean de Venette, in: Ecole française de Rome, Mélanges d'archéologie et d'histoire XIX, 1899, 131-143; - M. Cantor, Vorlesungen über Gesch. der Mathematik II, 19002; - M. Curtze, Urkunden zur Gesch. der Trigonometrie im christl. MA, in: Bibliotheca mathematica, 3. Serie I, 1900, 413-416; - Johannes Wolf, Gesch. der Mensuralnotation I, 1904; - Ders., Handb. der Notationskunde I, 1913; - H. Abert, Die Musikanschauung des MA.s und ihre Grundlagen, 1905; - H. E. Wolldridge, The Polyphonic Period, in: The Oxford History of Music II, 1905; - R. Steglich, Die Quaestiones in Musica, 1911, 186-190; - Peter Wagner, Einführung in die gregorian. Melodien II (Neumenkunde), 1912, 172, 376; - L. C. Karpinski, The »Quadripartitum numerorum« of J. of M., in: Bibliotheca mathematica XIII, 1912/1913, 99-114; - Pierre Duhem, Le système du monde, histoire des doctrines, cosmologiques de Platon à Copernic IV, 1916, 30-40 (Reprint, 1954); - F. Ludwig, die Quellen der Motette ältesten Stils, in: AfMw V, 1923, 295 f.; - W. Grossmann, Die einleitenden Kapitel des Speculum Musicae von J. de M. Ein Btr. zur Musikanschauung des MA.s, 1924; - Heinrich Besseler, Studien zur Musik des MA.s, in: AfMw VII, 1925, 167-252; VIII, 1926, 137-258; - A. Machabey, Notice sur Philippe de Vitry, in: La Revue Musicale X, 1929, Nr. 4, 20-39; - G. Pietzsch, Die Klassifikation der Musik von Boethius bis Ugolino von Orvieto, 1929; - Ders., Zur Pflege der Musik an den Universitäten bis zur Mitte des 16. Jh.s, in: AfMf I, 1936, 257-292, 424-451; III, 1938, 302-330; V, 1940, 65-83; VI, 1941, 23-56; - A. Pirro, L'enseignement de la musique aux universités françaises, in: Mitt. d. IGMW II, 1930, 26-32, 45-56; - A. Coville, Philippe de Vitri, notes biographiques, in: Romania LIX, 1933, 520-547; - Lynn Thorndike, A History of Magic and Experimental Science III, 1934, 294-324; - J. Smits van Waesberghe, Muziekgeschiedenis der Middeleeuwen I, 1936-1942; - P. Fournier, Pierre Roger (Clément VI.), in: HistLittFrance XXXVII, 1938, 209-238; - G. Reese, Music in the Middle Ages, 1940, Kap. XII; - W. Apel, The Notation of Polyphonic Music 900-1600, 1942; - A. Maier, Die Vorläufer Galileis im 14. Jh. Studien zur Naturwissenschaft und Naturphilosophie der Spätscholastik, in: Storia e Letteratura XXII, 1949; - Roger Bragard, Le Speculum Musicae du compilateur Jacques de Liège, in: Musica Disciplina VII, 1953, 59-104; VIII, 1954, 1-17; - Ders. (Hrsg.), Jacobi Leodiensis Speculum Musicae, in: Corpus Scriptorum de Musica I, 1955; - S. Clercx, Jacques d'Audenarde ou Jacques de Liège, in: Revue Belge de Musicologie VII, 1953, 95, 101; - N. C. Carpenter, Music in the medieval and renaissance universities, 1958; - Leo Schrade, The Chronology of the Ars Nova in France, in: Les Colloques de Wégimont II (1955). L'ars nova (Bibliothèque de la Faculté de Philosophie et Lettres de l'Université de Liège, fasc. CXLIX), 1959, 37 ff.; - Lawrence Gushee, New Sources for the Biography of J. de M., in: JAMS XXII, 1969, 3-26; - Ders., Questions of Genre in Medieval Treatises on Music, in: Gattungen der Musik in Einzeldarstellungen. Gedenkschr. Leo Schrade I, 1973, 365-433; - Ulrich Michels, Die Musiktraktate des J. de M., 1970; - H. C. L. Busard, Die »Arithmetica Speculativa« des J. de M., in: Scientiarum Historia XIII, 1971, 103-132; - M. Haas, Musik zw. Mathematik und Physik. Zur Bedeutung der Notation in den »Notitia artis musicae« des J. de M. (1321), in: Festschr. für Arno Volk, 1974, 31 ff.; - Ders., Die Musiklehre im 14. Jh. von Johannes de Garlandia bis Franco, in: Frieder Zaminer (Hrsg.), Gesch. der Musiktheorie V, 1984, 89-158; - K.-J. Sachs, Der Contrapunctus im 14. und 15. Jh. Unterss. zum Terminus, zur Lehre und zu den Quellen, 1974; - Jöcher III, 765; - NBG XXXVI, 1012-1015; - MGG VII, 105-115; - LThK 2V, 1064.

Hans-Josef Olszewsky

Literaturergänzung:

1952

Clagett, Marshall The use of the Moerbeke translations of Archimedes in the works of Johannes de Muris. (English) Isis 43, 1952, 236-242; -

1974

Busard, H.L.L. The second part of chapter 5 of the De arte mensurandi by Johannes de Muris. (English) For Dirk Struik, Sci., Histor. and Polit. Essays, 147-167 (1974); -

1991

Jens Hoyrup pp. 1176-1181 in: Biographical dictionary of mathematicians. Reference biographies from the Dictionary of Scientific Biography. In 4 Vols. (English) New York, 1991; -

1998

Busard, H.L.L. de Muris, Johannes De arte mensurandi. A geometrical handbook of the fourteenth century. (English, Latin) Boethius. Texte und Abhandlungen zur Geschichte der Mathematik und der Naturwissenschaften. 41. Stuttgart 1998.

Letzte Änderung: 29.12.2009