Verlag Traugott Bautz
www.bautz.de/bbkl
Zur Hauptseite
Bestellmöglichkeiten
Abkürzungsverzeichnis
Bibliographische Angaben für das Zitieren
Suche in den Texten des BBKL
Infobriefe des aktuellen Jahres

NEU: Unser E-News Service
Wir informieren Sie vierzehntägig über Neuigkeiten und Änderungen per E-Mail.

Helfen Sie uns, das BBKL aktuell zu halten!



Band V (1993)Spalten 728-731 Autor: Klaus-Peter Todt

MANUEL II. PALAIOLOGOS, byzantin. Kaiser 1391-1425, Literat und Theologe, * 27.6. 1350 in Konstantinopel, † 21.7. 1425 ebenda. - M. P. war der zweite Sohn Johannes' V. und der Helene Kantakuzene und damit ein Enkel des Johannes Kantakuzenos (ca. 1295-1383, Hauptkaiser 1347-1354). 1366 begleitete er Johannes V. 1365/1366 nach Ungarn. 1369 wurde er Gouverneur von Thessalonike. 1370/1371 befreite er seinen Vater in Venedig aus großen Finanznöten. Im November 1371 eroberte er Serres. Nach der gescheiterten Rebellion seines älteren Bruder Andronikos' IV. wurde er am 25.9. 1373 erstmals als Mitkaiser und Thronerbe gekrönt, am 12.8. 1376 aber von Andronikos IV. mit Johannes V. und seinem Bruder Theodor gefangengenommen (bis Juni 1379 im Anemas-Turm inhaftiert). Nach der Einigung zwischen Johannes V. und Andronikos IV. im April 1381 wirkte Manuel 1383-1387 als unabhängiger Kaiser in Thessalonike und lebte anschließend von 1387-1389 in Lemnos. Nach seiner Thronbesteigung im März 1391 mußte er von Juni 1391-Januar 1392 Bayazid I. als Vasall bei dessen Feldzügen in Anatolien Heeresfolge leisten. Aus den im Herbst 1391 in Angora geführten theologischen Unterredungen mit einem türkischen mudarris erwuchsen seine "Dialoge mit einem Perser". Am 10.2. 1392 heiratete Manuel Helene Dragaš und am 11.2. wurden beide gekrönt. Von 1394-1402 stand M. einer türkischen Blockade Konstantinopels gegenüber. Um Hilfe aus dem Westen zu erhalten, unternahm er von Dezember 1399 - Juni 1403 eine Reise nach Italien, Frankreich und England mit längeren Aufenthalten in Paris (Juni-September 1400 und Februar 1401 -November 1402). Nach Bayazids Niederlage gegen Timur bei Angora (28.7. 1402) erreichte er im Juni 1403 in einem Vertrag mit Suleiman die Rückgabe Thessalonikes und anderer Territorien. 1412/1413 unterstützte er Mehmed I. gegen Musa. 1407 und von Juli 1414-März 1416 hielt er sich auf der Peloponnes auf. Von Juni-September 1422 mußte M. die Belagerung Konstantinopels durch Murad II. erleben. Am 1.10. 1422 erlitt er einen Schlaganfall, der eine Lähmung zur Folge hatte. Kurz vor seinem Tode wurde er Mönch unter dem Namen Matthaios. M. P. vertrat die dogmatischen Positionen der Orthodoxie gegenüber dem Katholizismus mit Entschiedenheit, aber ohne Fanatismus. Die Kirchenunion betrachtete er primär als Mittel, um die Türken in Schach zu halten.

Werke: Beschreibung einer Tapisserie im Louvre (Earos eikon en hyphanto parapetasmati regiko): MPG 156, 577-576; Briefe: The Letters of Manuel II Palaeologus. Text, translation and notes by George T. Dennis, 1977; Dialog mit der Mutter über die Ehe (Peri gamu): M. P., Dialogus de matrimonio, ed. C. Bevegni, Catania 1989; A. Angelou, M. P., Dialogue with the Empress-Mother on Marriage, Wien 1989; Fürstenspiegel: MPG 156, 313-384 (hypothekai basilikes agoges) und 385-562 (Logoi protreptikoi an seinen Sohn Johannes); Gebete: MPG 156, 561-576; Islampolemik: Erich Trapp, Manuell II. Palaiologos, Dialoge mit einem "Perser", 1966; Dialexis 7 separat: Adel-Théodore Khoury, Manuel Paléologue, Entretiens avec un Musulman. 7e Controverse, SC 115, 1966: - Kanon auf die Gottesmutter: Lettres de l'empereur Manuel Paléologue publiées d'après trois manuscrits par Emile Legrand, Paris 1893 (Reprint Amsterdam 1962), 94-102; Kephalaia katanyktika: MPG 156, 575/576; Psalm gegen Bayazid Yildirim: MPG 156, 581; Rede auf seinen Bruder Theodor: M. II P., Funeral oration on his brother Theodore, Thessalonike 1985; Worte Timurs an Bayazid: Legrand, Lettres, 1893, 103/104.

Lit.: M. Berger de Xivrey, Mémoires sur la vie et les ouvrages de l'empereur Manuel Paléologue, in: Mémoires de l'Institut de France, Académie des Inscriptions et Belles-Lettres 19, 1853, 1-201; - Martin Jugie, Le voyage de l'empereur Manuel Paléologue en Occident, in: EO 15, 1912, 322-332; - M. A. Andreeva, Zur Reise Manuels II. Palaiologos nach Westeuropa, in: ByZ 34, 1934, 37-47, 351; - Hildebrand Beck, Vorsehung und Vorherbestimmung in der Theologischen Literatur der Byzantiner, OrChrA Rom 1937, 58-63, 145-147, 228-230; - Raymond-Joseph Loenertz, Manuel Paléologue et Démétrius Cydonès. Remarques sur leur correspondances, in: EO 36, 1937, 271-287 und 474-484; 37, 1938, 107-124; - Peter Charanis, The Strife Among the Palaeologi and the Ottoman Turks, 1370-1402; in: Byz(B) 16, 1942-43, 286-314; - Raymond-Joseph Loenertz, Ecrits de Macaire Macrès et de Manuel Paléologue dans le mss. Vat. gr. 1107 et Crypten. 111, in: OrChrP 15, 1949, 185-193; - Ders., La correspondance de Manuel Calécas, Città del Vaticano 1950, 47-51; - Esteban Cirac Estopañan, La union, Manuel II Paleólogo y sus recuerdos en España, Barcelona 1952; - Paul Lemerle, Autor d'un prostagma inédit de Manuel II. L'aulé de sir Guy à Thessalonique, in: Studi bizantini e neoellenici 9, 1957, 271-287; - George T. Dennis, The reign of Manuel II Paleologus in Thessalonica, 1382-1387, OrChrA 159, 1960; - John W. Barker, On the Chronology of the Activities of Manuel II Palaeologus in the Morea in 1415, in: ByZ 55, 1962, 39-55; - Adel-Théodore Khoury, L'empereur Manuel II Paléologue (1350-1425). Esquisse biographique, in: Proche-Orient Chrétien 15, 1965, 127-144; 18, 1968, 29-49; - Georg Ostrogorsky, La prise de Serrès par les Turcs, in: ByZ(B) 35, 1965, 302-319; - Edmond Voordeckers, Les `Entretiens avec un Perse' de l'empereur Manuel II Paléologue, in: Byz(B) 36, 1966, 311-317; - Peter Schreiner, Hochzeit und Krönung Kaiser Manuels II. im Jahre 1392, in: ByZ 60, 1967, 70-85; - George T. Dennis, The Byzantine-Turkish Treaty of 1403, in: OrChrP 33, 1967, 72-88; - Erich Trapp, Der Sprachgebrauch Manuels II. in den Dialogen mit einem "Perser", in: Jahrb. der Österr. Byzantinistik 16, 1967, 189-197; - John W. Barker, Manuel II Palaeologus (1391-1425): A Study in Late Byzantine Statesmanship, New Brunswick 1969; - Donald M. Nicol, The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453, 1972, 269, 275, 281, 284, 287-289, 292-299, 302-304, 310-356; - Nicolae Mitru, Morala islamică oglindită în lucrarea "Dialogos" a lui Manuel al II-lea Paleologul (1391-1425), in: Ortodoxia 24, Bukarest 1972, 459-474; - Klaus Wessel, M. II. P. und seine Familie, in: Festschrift H. Wentzel, 1975, 219-229; - Gerhard Podskalsky, Theologie und Philosophie in Byzanz, 1977, 46, 212, 215; - Adel-Théodore Khoury, Bibliographie du dialogue Islamo-Chrétien (quatrième partie), 33. Auteurs Chrétiens Byzantins langue grecque, in: Islamochristiana 4, 1978, 264-265; - Donald M. Nicol, Church and Society in the Last Centuries of Byzantium, 1979, 54, 74, 107-109, 114, 118, 131; - Hans-Georg Beck, Geschichte der orthodoxen Kirche im byzantinischen Reich, KiG D 1, 1980, 244-247; - Elizabeth Zachariadou, Manuel II Palaeologus on the Strife Between Bāyezīd and Ḫādī Burhān al-Dīn Aḥmad, in: Bulletin of the School of Oriental and African Studies 18, 1980, 471-481; - Johannes Karayannopulos-Günter Weiß, Quellenkunde zur Geschichte von Byzanz II, 1982, 506, 523, 525, 528, 536, 538-541; - George P. Majeska, Russian Travelers to Constantinople in the Fourteenth and Fifteenth Centuries, 1984, 408-436; - Joan M. Hussey, The Orthodox Church in the Byzantine Empire, 1986, 267-270; - C. Bevegni, Le ultime due lettere di M. II Paleologo a Demetrio Cidone (epp. 31 e 62 Dennis), in: Heptachordos Lyra H. Albini oblata, Genua 1988, 5-18; - Steven Runciman, Manuel II and the See of Moldavia, in: Kathegetria. Essays presented to Joan M. Hussey, Camberley/Surrey 1988, 515-520; - Krumbacher, 111-112 und 489-492; - Beck, 747-749; - Franz Dölger-Peter Wirth, Regesten der Kaiserurkunden des Oströmischen Reiches von 565-1453 V, 1965, 61-110; - Jean Darrouzès, Les regestes des actes du patriarcat de Constantinople I, Fasc. VI: Les regestes de 1377 à 1410, 1979, 163-505; - DThC IX, 1925-1932; - Threskeutike kai Ethike Enkyklopaideia VIII, 583-586; - Biograph. Lexikon zur Geschichte Südosteuropas III, 91-93; - Dictionary of the Middle Ages VIII, 92; - Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit Fasz. 9, 101/102 Nr. 21513; - ODB II, 1291-1292.

Klaus-Peter Todt

Werkeergänzung:

Dialoge mit einem Muslim. Komm. griech-dt. Textausg. von Karl Förstel. Bd. 1-3. Würzburg [u.a.] 1993-96 (=Corpus Islamo-Christianum : Series Graeca; 4,1-3);- Dialog über den Islam und Erziehungsratschläge. Mit drei Briefen König Sigismunds von Luxemburg an Manuel II. Übers.: Raimund Senoner. Hrsg. u. eingel. von Wilhelm Baum. Klagenfurt [u.a.] 2002; - Kaiser Manuel II. Palaiologos: Dialog über den Islam und Erziehungsratschläge. Mit drei Briefen König Sigismunds von Luxemburg an Manuel II. Hrsg. u. eingel. von Wilhelm Baum. Klagenfurt 2002.

Literaturergänzung:

Die Krone der Komnenen. D. Regierungszeit d. Kaiser Joannes u. Manuel Komnenos (1118-1180) aus d. Geschichtswerk d. Niketas Choniates. Übers., eingel. u. erklärt von Franz Grabler. 2., unveränd. Aufl. Graz [u.a.] [1971] (=Byzantinische Geschichtsschreiber; 7); - Julian Chrysostomides, The visit of the Emperor Manuel II. Palaeologus at the Priory of St John ih 1401, in: The military orders. Bd. 3. Aldershot 2008, S. 241-243.

Letzte Änderung: 23.12.2009