Verlag Traugott Bautz
www.bautz.de/bbkl
Zur Hauptseite
Bestellmöglichkeiten
Abkürzungsverzeichnis
Bibliographische Angaben für das Zitieren
Suche in den Texten des BBKL
Infobriefe des aktuellen Jahres

NEU: Unser E-News Service
Wir informieren Sie vierzehntägig über Neuigkeiten und Änderungen per E-Mail.

Helfen Sie uns, das BBKL aktuell zu halten!



Band XXII (2003) Spalten 1098-1103 Autor: Stefan Bauer

PLATINA, Bartolomeo (eigentl. Bartolomeo Sacchi), italienischer Humanist, * 1421 in Piadena (lat. Platina, bei Cremona, Lombardei), † 21.9. 1481 in Rom. - Aus armen Verhältnissen stammend, diente Platina zunächst als Söldner unter den Condottieri Francesco Sforza und Niccolò Piccinino, bevor er um 1449, fast schon dreißigjährig, sein humanistisches Studium in Mantua bei Ognibene da Lonigo, dem Schüler des Vittorino da Feltre, aufnahm. In der Nachfolge Ognibenes avancierte P. 1453 zum Leiter der Mantuaner Schule und Erzieher der Söhne des Markgrafen von Mantua, Ludovico Gonzaga. 1457 zog er nach Florenz und begann ein zweites Studium bei dem byzantinischen Philosophen Johannes Argyropulos. Dabei lernte er die Medici und Florentiner Humanisten kennen. Um 1462 folgte er dem jungen Kardinal Francesco Gonzaga nach Rom, wo er in den humanistischen Zirkel (sog. "Akademie") um Pomponius Laetus eintrat und auch die Protektion der Kardinäle Jacopo Ammannati Piccolomini und Bessarion genoß. 1464 erwarb er das Amt eines Abbreviators in der Kanzlei des Humanistenpapstes Pius II. (Enea Silvio Piccolomini), wurde jedoch mit Kollegen noch im selben Jahr von dessen Nachfolger Paul II. entlassen. Nachdem er dem Papst in maßlosem Zorn mit einem Konzil gedroht hatte, um seine Wiederanstellung zu erreichen, mußte er 1464-65 vier Wintermonate im Kerker der Engelsburg verbringen. Danach suchte er vergeblich eine feste Position und blieb von der Gastfreundschaft der Gonzaga abhängig, bis er 1468 erneut verhaftet wurde, diesmal unter dem Vorwurf der Teilnahme an einer "Verschwörung" des Kreises um Pomponius Laetus gegen Paul II., die bis heute weder bewiesen noch widerlegt werden konnte. Trotz zusätzlicher Anklagen wegen heidnischer Antikenverehrung und Epikureismus kann man davon ausgehen, daß P. fest im Christentum verankert war. Von der einjährigen, strapaziösen Haft mit einer Anzahl von Verhören unter Folter konnte er sich durch Kur- und Sommeraufenthalte bei den Gonzaga, in den Bädern von Petriolo und in Albano, erholen. Nach dem Tod Pauls II. (1471) wurde P. mehr als rehabilitiert, als der den Humanisten freundlich gesinnte Sixtus IV. ihn zum Leiter der neugegründeten Vatikanischen Bibliothek berief. Der Ernennungsakt von 1475 ist auf einem Fresko des Melozzo da Forlì dargestellt, das den vor dem Papst knienden P. zeigt (Vatikan. Museen). In der Folge wurde es ruhiger um ihn; nur 1477 fiel er im Zusammenhang mit dem Trienter Judenprozess durch seine Verteidigung des judenfeindlichen Bischofs Johannes Hinderbach auf. 1481 starb P. unerwartet an der Pest. - Der temperamentvolle Humanist profilierte sich im Stil der Zeit durch Biographien, Lobschriften und Geschichtswerke. Er verfaßte das erste gedruckte Kochbuch, "De honesta voluptate et valetudine" (Erstausgabe ca. 1470), das er zu seinen philosophischen Werken zählte. Als Moralist mißbilligte er Weltlichkeit und Korruption in der Kirche. Gleichwohl unterstützte er Sixtus' Programm einer "renovatio" der Stadt Rom im Stil antiker Herrscher, die Ausdruck einer Machtkonsolidierung des Papsttums nach Ende des Konziliarismus war. In seinem Hauptwerk, der Papstgeschichte ("Liber de vita Christi ac omnium pontificum", 1475), gelang P. "die wirkungsvollste Umformung der Papstgeschichte nach humanistischen Sprach- und Wertvorstellungen" (Horst Fuhrmann). P.s Päpste bewegen sich wie weltliche Herrscher auf dem Feld der Politik. Durch Einbeziehung von Profanhistorikern als Quellen war P. "der erste Autor, der die allgemeine Kirchengeschichte aus ihrer geistlichen Isolierung befreite" (Eduard Fueter). Die Entwicklung kirchlicher Institutionen verfolgte er freilich nicht. Obwohl er wenig eigene Quellenforschung betrieb, war seine Skepsis gegenüber mittelalterlichen Legenden mitunter wegweisend (so im Fall der "Päpstin Johanna"). Seine erklärten Prioritäten waren indes moralische Belehrung und Eleganz der Darstellung. P. gilt als wichtigster Vorläufer der Kirchengeschichtler Onofrio Panvinio (1530-68) und Cäsar Baronius (1538-1607), die ihn an Quellenkritik weit übertrafen. Katholiken lasen P.s Papstgeschichte als Standardwerk, zumal in der von Panvinio mit Anmerkungen versehenen und fortgeführten Ausgabe (1562, 2. Aufl. 1568). Das Buch erfuhr aufgrund seiner offenen Kritik an kirchlicher Moral aber auch unter Protestanten eine breite Rezeption, wofür die intensive Benutzung durch Matthias Flacius (1520-75), der P. zu den "Zeugen der Wahrheit" zählte, ein Beispiel ist. Ab Anfang des 16. Jhdts. erschienen Übersetzungen der Papstgeschichte in fünf Sprachen und in zahlreichen Ausgaben (frz. 1519-1651, it. 1543-1765, dt. 1546-1627, ndl. 1650, engl. 1685-1888). Einzig die it. Übersetzung wurde von der römischen Indexkongregation, u.a. durch den Kontroverstheologen Robert Bellarmin, zensiert (betrifft die it. Ausgaben ab 1592). Der lat. Text erschien ab 1568 ausschließlich nördlich der Alpen, zuletzt 1664.

Editionen der Papstgeschichte (Auswahl): Lat.: Vitae pontificum, Venedig 1479 (Erstdruck); Historia de vitis pontificum, Venedig 1504 u.ö. (mit weiteren Werken P.s); Historia de vitis pontificum Romanorum, ed. Onofrio Panvinio, 2. Aufl. Köln 1568 u.ö.; Liber de vita Christi ac omnium pontificum, ed. Giacinto Gaida, Città di Castello 1913-32 (Rerum Italicarum Scriptores [RIS], ser. 2, Bd. III/1; krit. Ausg.); dt.: Historia von der Bäpst und Keiser leben, übers. Kaspar Hedio, Straßburg 1546 u. 1565 (prot.); Päpstliche Chronica, übers. Johannes Bentzius, Frankfurt a.M./"Freiburg" 1603 u.ö. (kath.).

Werke: Divi Ludovici Marchionis Mantuae somnium (ca. 1454-56), ed. Attilio Portioli, Mantua 1887; Oratio de laudibus illustris ac d[ivi] Ludovici Marchionis Mantuae (ca. 1457-60?), in: Federico Amadei, Cronaca universale della città di Mantova, ed. Giuseppe Amadei u.a., Bd. 2, Mantua 1955, 226-34; Vita Nerii Capponi (ca. 1457-60?), ed. Lodovico A. Muratori, in: RIS, Bd. XX, Mailand 1731, Sp. 478-516; Vocabula Bucolicorum/Georgicorum (ca. 1460-61), MS Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, Lat. qu. 488, fol. 58r-59v, 59v-65r; De flosculis quibusdam linguae latinae (ca. 1465-66), ed. Pietro Agostino Filelfo, Mailand 1481; Commentariolus de vita Victorini Feltrensis (ca. 1462-65?), ed. und übers. Giuseppe Biasuz, Vita di Vittorino da Feltre, Padua 1948; Epitome ex primo [-quinto] C. Plinii Secundi libro De naturali historia (ca. 1462-66?), MS London, British Library, Harley 3475, fol. 1r-40v; Oratio de laudibus bonarum artium (ca. 1463-64), ed. Tommaso Agostino Vairani, in: ders., Cremonensium monumenta Romae extantia, Bd. 1, Rom 1778, 109-18; Vita Pii Pontificis Maximi (1464-65), in: Le Vite di Pio II di Giovanni Antonio Campano e Bartolomeo P., ed. Giulio C. Zimolo, Bologna 1964 (RIS, ser. 2, Bd. III/3), 89-121; De falso ac vero bono, gewidmet Paul II. (1464-65), MS Mailand, Biblioteca Trivulziana, 805 (u.a.); De amore, gewidmet Giovan Jacopo dal Piombo (1465-66), MS Bergamo, Biblioteca Civica, Delta II.17; De amore, gewidmet Ludovico Agnelli (1466-68?), in: Platina, De flosculis quibusdam, sig. h1r-i7v; De honesta voluptate e valetudine (1466-67?), ed. und übers. Mary Ella Milham, On Right Pleasure and Good Health, Tempe, Arizona 1998; Historia urbis Mantuae Gonziacaeque familiae (1466-69), ed. Peter Lambeck (Lambecius), in: RIS, Bd. XX, Mailand 1731, Sp. 617-862; Oratio de pace Italiae confirmanda et bello Thurcis indicendo (1468), ed. und übers. Wolfram Benziger, in: ders., Zur Theorie von Krieg und Frieden in der it. Renaissance, Frankfurt a. M. 1996, Teil II, 97-105/Teil III, 75-83; De laudibus pacis (1468), ed. und übers. ebd., Teil II, 6-21/Teil III, 5-19; Panegyricus in laudem amplissimi patris domini Bessarionis (1470), in: MPG, Bd. 161, Paris 1866, Sp. ciii-cxvi; De principe (1470), ed. Giacomo Ferraù, Palermo 1979; De falso et vero bono, gewidmet Sixtus IV. (ca. 1471-72), ed. Maria Grazia Blasio, Rom 1999; Contra amores, gewidmet Ludovico "Stella" (1471-72?), in: Platina, Historia de vitis pontificum, Venedig 1504, sig. B8r-C5r; De vera nobilitate (ca. 1472-77), ebd., sig. C5v-D3v, übers. Albert Rabil, Jr., in: ders., Knowledge, Goodness, and Power, Binghamton, NY 1991, 269-98; De optimo cive (1474), in: Matteo Palmieri, Della vita civile; P., De optimo cive, ed. und übers. Felice Battaglia, Bologna 1944, 179-285; Liber de vita Christi ac omnium pontificum (1469?-75), s. oben; eine Streitschrift gegen Battista de' Giudici (1477), verloren, doch teils zitiert in dessen Antwort Invectiva contra Platinam, in: ders., Apologia Iudaeorum; Invectiva contra P., ed. und übers. Diego Quaglioni, Rom 1987, 94-127; De ira sedanda (ca. 1477), ed. Vairani, in: ders., Cremonensium monumenta, 119-35; Vita amplissimi patris Ioannis Milini (ca. 1478), ed. Andrea Vittorelli, in: Alfonso Chacón, Vitae et res gestae pontificum ..., 2. Aufl. Rom 1630, Sp. 1285-92; Liber privilegiorum (ca. 1476-80), 3 Bde., MS, Archivio Segreto Vaticano, A.A. Arm. I-XVIII, 1288, 1289, 1290; Briefe: Platinae custodia detenti epistulae (1468-69), ed. Vairani, in: ders., Cremonensium monumenta, 29-66; div. weitere Briefe und kurze Dichtungen (teils MS).

Gab heraus: Josephus, Historiarum libri numero VII (d.h. Bellum Iudaicum), Rom: Arnold Pannartz 1475.

Lit. (Auswahl): Alessandro Luzio/Rodolfo Renier, Il P. e i Gonzaga, in: Giornale storico della letteratura italiana 13 (1889), 430-40; - Ludwig Pastor, Die Originalhandschrift von P.'s Geschichte der Päpste, in: Deutsche Zeitschrift für Geschichtswissenschaft 4 (1890), 350-56; - Arnaldo della Torre, Storia dell'Accademia Platonica di Firenze, Florenz 1902, 531-37; - ders., Paolo Marsi da Pescina, Rocca S. Casciano 1903; - Pastor, Geschichte der Päpste, Bd. 2, 3.-4. Aufl. 1904, 318-44, 656-74; - Heinrich Otto, Das Avignoneser Inventar des päpstlichen Archivs vom Jahre 1366 und die Privilegiensammlungen des Fieschi und des P., in: QFIAB 12 (1909), 132-88; - Vladimir Zabughin, Giulio Pomponio Leto, 2 Bde., Rom/Grottaferrata 1909-12; - Georg Julius Schorn, Die Quellen zu den "Vitae pontificum Romanorum" des Bartolommeo P., Rom 1913 (Sonderdr. aus RQ 1913); - Giacinto Gaida, Einl. zu seiner Edition von P.s Liber de vita Christi ac omnium pontificum, 1913; - Eduard Fueter, Geschichte der neueren Historiographie, 3. Aufl. München/Berlin 1936, 47-49; - Paul Oskar Kristeller, Per la biografia di Marsilio Ficino (1938), in: ders., Studies in Renaissance Thought and Letters, Bd. 1, Rom 1956, hier 198-200; - Maria Bertòla (Hrsg.), I due primi registri di prestito della Biblioteca Apostolica Vaticana, Vatikanstadt 1942; - Augusto Campana, Antonio Blado e Bartolomeo P., in: Lamberto Donati (Hrsg.), Miscellanea bibliografica in memoria di Don Tommaso Accurti, Rom 1947, 39-50; - Giulio C. Zimolo, Il Campano e il P. come biografi di Pio II, in: Domenico Maffei (Hrsg.), Enea Silvio Piccolomini, Papa Pio II, Siena 1968, 401-11; - Richard J. Palermino, P.'s "History of the Popes", masch. Diss. (M. Litt.), Univ. of Edinburgh 1973; - Massimo Miglio, Storiografia pontificia del Quattrocento, Bologna 1975; - Egmont Lee, Sixtus IV and Men of Letters, Rom 1978; - Thomas Frenz, Die Gründung des Abbreviatorenkollegs durch Pius II. und Sixtus IV., in: Miscellanea in onore di Monsignor Martino Giusti, Bd. 1, Vatikanstadt 1978, 297-329; - R. J. Palermino, The Roman Academy, the Catacombs and the Conspiracy of 1468, in: AHP 18 (1980), 117-55; - Outi Merisalo, P. e le Liber pontificalis, in: Arctos 16 (1982), 73-97; - Hermann Goldbrunner, Humanismus im Dienste der Reformation. Kaspar Hedio und seine Übersetzung der Papstgeschichte des P., in: QFIAB 63 (1983), 125-42; - Paola Medioli Masotti, Codici scritti dagli Accademici Romani nel carcere di Castel S. Angelo (1468-1469), in: Rino Avesani u.a. (Hrsg.), Vestigia. Studi in onore di Giuseppe Billanovich, Bd. 2, Rom 1984, 451-59; - Nicolai Rubinstein, The "De optimo cive" and the "De principe" by Bartolomeo P., in: Roberto Cardini u.a. (Hrsg.), Tradizione classica e letteratura umanistica. Per Alessandro Perosa, Bd. 1, Rom 1985, 375-89; - A. Campana/P. Medioli Masotti (Hrsg.), Bartolomeo Sacchi, il P., Padua 1986 (Kongreßakten); - M. Miglio u.a. (Hrsg.), Un pontificato ed una città. Sisto IV (1471-1484), Rom 1986; - P. Medioli Masotti, Callimaco, l'Accademia Romana e la congiura del 1468, in: Gian Carlo Garfagnini (Hrsg.), Callimaco Esperiente, poeta e politico del '400, Florenz 1987, 169-79; - Stefano Pittaluga, Bartolomeo P. e il piacere onesto, in: Res publica litterarum 15 (1992), 131-37; - N. Rubinstein, Cosimo "optimus civis", in: Francis Ames-Lewis (Hrsg.), Cosimo ›il Vecchio‹ de' Medici, 1389-1464, Oxford 1992, 5-20; - Wolfram Benziger, Zur Theorie von Krieg und Frieden in der it. Renaissance, Frankfurt a.M. 1996; - Maria Grazia Blasio, Interpretazioni storiche e filtri autobiografici nella "Vita Ioannis Milini" di Bartolomeo P., in: Sergio Rossi/Stefano Valeri (Hrsg.), Le due Rome del Quattrocento, Rom 1997, 172-82; - Mary Ella Milham, Einl. zu ihrer Edition von P.s De honesta voluptate, 1998; - M. G. Blasio, Einl. zu ihrer Edition von P.s De falso et vero bono, 1999; - dies., Rez. zu Milhams Edition von De honesta voluptate, in: Roma nel Rinascimento, 1999, 7-28; - Piero Scapecchi, Un nuovo codice del "Liber de vita Christi ac omnium pontificum" ..., ebd. 247-52; - M. E. Milham, The Neglected Works of P., in: Rhoda Schnur u.a. (Hrsg.), Acta Conventus Neo-Latini Abulensis, Tempe, Ariz. 2000, 459-63; - Jennifer Britnell/Christine Shaw, A French Life of Pope Julius II, 1519: Jean Beaufils and His Translation of P., in: BHR 62 (2000), 103-18.

Stefan Bauer

Kontakt mit dem Verfasser: bauer(at)dhi-roma.it

Literaturergänzung:

2002

Anne Richardson, Tyndale and the Ordeal of Bartolomeo P., in: Tyndale Society Journal 23 (2002), 8-13; -

2003

Rossella Bianchi, Bartolomeo P., Pomponio Leto e il vitulus di Menecmo. Note sul "De flosculis" del P., in: Mauro De Nichilo u.a. (Hrsg.), Confini dell'umanesimo letterario, Bd. 1, Rom 2003, 127-54; -

2005

Eunice D. Howe, Art and Culture at the Sistine Court. P.'s "Life of Sixtus IV" and the Frescoes of the Hospital of Santo Spirito, Vatikanstadt 2005; - Stefan Bauer, "P. non vitas, sed vitia scripsit". Le censure sulle Vite dei papi, in: Massimo Firpo (Hrsg.), Nunc alia tempora, alii mores. Storici e storia in età postridentina, Florenz 2005, 279-89; - Laura Mitarotondo, Virtù del principe, virtù del cittadino. Umanesimo e politica in Bartolomeo P., Bari 2005; -

2006

Bruno Laurioux, Gastronomie, humanisme et société à Rome au milieu du XVe siècle. Autour du "De honesta voluptate" de P., Florenz 2006; - S. Bauer, The Censorship and Fortuna of P.'s "Lives of the Popes" in the Sixteenth Century, Turnhout 2006 (mit weiterer Literatur); -

2007

S. Bauer, Platina e le "res gestae" di Pio II, in: Arianna Antoniutti/Manlio Sodi (Hrsg.), Enea Silvio Piccolomini: Pius Secundus, Poeta Laureatus, Pontifex Maximus, Rom/Vatikanstadt 2007, 17-32; - S. Bauer, Grabmäler in der Papstgeschichtsschreibung der Renaissance. Zur Konkurrenz erinnerungsstiftender Gattungen, in: Carolin Behrmann u.a. (Hrsg.), Grab - Kult - Memoria: Studien zur gesellschaftlichen Funktion von Erinnerung. Horst Bredekamp zum 60. Geburtstag, Köln u.a. 2007, 22-40; - M. G. Blasio, Bartolomeo P. e l'identità del laico, in: Roma nel Rinascimento, 2007, 17-32; -

2008

S. Bauer, Bartolomeo Sacchi (Platina): Relations with Pomponio Leto, in: Repertorium Pomponianum (26 Sept. 2008); - Edition der Papstgeschichte: Platina, Lives of the Popes, ed. und übers. Anthony F. D'Elia, Cambridge, Mass. 2008ff. (I Tatti Renaissance Library); - Paola Piacentini, Bartolomeo P. e i registri di spesa per la Biblioteca Vaticana, in: Roma nel Rinascimento, 2008, 247-254; -

2009

Alain Tallon, L'histoire "officielle" de la papauté du XV au XCII siècle, les "Vitae pontificum romanorum" de Platina, Panvinio, Ciaconius, in: "Liber", "Gesta", histoire. Turnhout 2009, S. 199-213.

Ein weiterer Beitrag über PLATINA, Bartolomeo (eigentl. Bartolomeo Sacchi)

Letzte Änderung: 06.11.2009